Hasarı Onarmaktan Geleceği İnşa Etmeye

Günümüzde birçok alanda yaşanılan gelişim ve değişimler hayatımızı etkilediği gibi eğitim alanını da etkilemektedir ve öğrencilerin eğitim ihtiyaçlarının da değiştiği görülmektedir. Başarının sadece akademik başarı olduğu düşüncesinden ziyade, psikolojik iyilik halini de kapsayan ve kişiyi bir bütün olarak değerlendiren bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu durumda okullarda öğrencilerin bilişsel, sosyal ve duygusal becerilerinin gelişmesinin gittikçe artan bir öneme sahip olmasına katkı sağlamıştır. Dolayısıyla eğitim kurumlarının öğrencilerinin çok yönlü gelişimlerini karşılaması ihtiyacı günden güne artarak devam etmektedir.

İnsanı anlamaya dair çabaların bir bütünü olarak değerlendirebileceğimiz psikoloji bilimi de son yıllarda gelişim ve dönüşüm yaşamıştır. Bu dönüşüm içerisinde ise psikopatoloji/sorun odaklı yaklaşımın yerini pozitif odaklı yaklaşım almıştır. Kişinin doğumundan ölümüne kadar hayata bağlanmasına ve yaşamı daha olumlu bir noktaya ulaştırmasına yardımcı olmayı hedefleyen pozitif psikoloji; kişinin yaşamında neyin olumlu olduğuna ilişkin bilgiler ve bulgular ortaya koyan bir bilimsel çalışma alanıdır. Seligman ve Csikszentmihalyi’nin pozitif psikolojiyi gündeme getiren ve tanıtan yayınlarından sonra bu alanda pek çok bilimsel çalışmaların yapıldığı görülmüştür. Psikolojik danışmanlık ve rehberlik de bu alanlardan biridir.

Bu araştırmalarda görülmektedir ki genel psikoloji literatürüne paralel olarak, eğitim ve okul alanında da sorun odaklı çalışmaların yerine öğrencilerin yeteneklerini ve kapasitelerini geliştirici ve önleyici pozitif rehberlik çalışmalarının etkisinin önemli derecede katkı sağlamaktadır. Çünkü insanın yaşamını daha anlamlı hale getirmek, var olan yaşadığı zor durumları da daha olumluya çevirmek, kişiyi yetenekli olarak kabul etmek ve bu yeteneklerini nasıl geliştirebileceği üzerine çalışmak; pek çok olumsuz yaşam koşullarına karşı da kişiyi koruyan, güçlü durabilmesini, olumsuzluklarla başa çıkabilmesini de sağlayan bir yaklaşım kişinin benliğinin güçlenmesiyle hayattan zevk almasını da sağlayacaktır.

Artık biliyoruz ki eğitimin amacı sadece akademik bilgi aktarmak değil mutlu bireylerin yetişmesine yardımcı olmaktır. Pozitif PDR hizmetlerinin rotasını ise bu bakış açısı belirler. Mevcut uygulamalara baktığımızda, PDR alanında iki farklı bakış açısına göre hareket edildiğini görürüz: Patoloji odaklı yaklaşım ve pozitif odaklı yaklaşım.

Patoloji odaklı yaklaşım, PDR hizmetlerini sadece uyum sorunu yaşayan bireylere yönelik bir 'tamir süreci' olarak görürken; pozitif psikoloji anlayışı, PDR hizmetinde tüm öğrencilere katkı sağlar. Bu yazının temelini oluşturan 'inşa etme' felsefesi tam da bu noktaya değinmektedir. Çünkü gerçek rehberlik sadece sorunları çözmek değil, bireylerin kapasitelerini geliştirmektir.

İşte tam bu noktada, Fred Luthans ve arkadaşlarının (2007) geliştirdiği Psikolojik Sermaye (Psychological Capital - PsyCap) kuramı, PDR uzmanlarına pozitif rehberlik anlayışına dair aradıkları o somut çerçeveyi sunabilir. Luthans, klasik psikolojinin 'Neyin yanlış?' sorusu yerine, öğrencinin geleceğini inşa ederken sırtını yaslayabileceği 'olumlu içsel kaynaklara' odaklanır. Bu kaynaklar, sadece doğuştan gelen yetenekler değil, geliştirilebilir ve öğrenilebilir zihinsel kapasitelerdir.

Literatürde İngilizce baş harflerinin HERO akrostişi ile formüle edilen bu model, öğrencinin psikolojik bağışıklık sistemini ayakta tutan dört temel sütunu temsil eder. Eğer bizler rehberlik birimlerinde öğrencilerin sadece notlarını değil, karakterlerini de inşa eden mimarlar isek, kullanacağımız dört ana malzeme şunlardır: Umut (Hope), Öz Yeterlilik (Efficacy), Yılmazlık (Resilience) ve İyimserlik (Optimism).

Umut:

Umut, sadece "inşallah olur" demek değildir. Umut, bir Hedef belirlemek, o hedefe giden Yolları çizebilmek ve o yolda yürüyecek İradeyi kendinde bulmaktır.

Öğrencideki Karşılığı: "Matematik sınavından geçmek istiyorum (Hedef), bunun için günde 20 soru çözebilirim veya konu anlatımı izleyebilirim (Yollar), bunu yapacak gücüm var (İrade)."

Rehberlik Birimi İçin Uygulama Önerisi: "B Planı Atölyesi"

• Öğrencilerle bir hedef belirleyin.

Kağıdın ortasına hedefi, çevresine ise o hedefe giden 3 farklı yolu çizdirin.

Her bir yolun üzerine bir "engel" koyun (Örn: "Ya hasta olursan?", "Ya elektrikler kesilirse?").

Öğrenciye bu engeli aşacak alternatif rotayı çizdirin. Amaç: Çocuğa 'çaresiz değilim, her zaman başka bir yol vardır' algısını (Farklı Yollar Düşüncesi) kazandırmaktır.

İlkokul öğrencisi için umut, "hayal kurmak" ve "yol bulmak" demektir.

İlkokul Etkinlik Önerisi: "Hayal Haritası ve Engel Canavarları"

• Çocuğa büyük bir kağıda ulaşmak istediği şeyi (Bisiklet sürmek, çarpım tablosunu ezberlemek vb.) çizdirin.

Bu hedefe giden yola komik "Engel Canavarları" koyun (Örn: "Canım İstemiyor Canavarı" veya "Zor Sorular Ejderhası").

Çocuğa soruyoruz: "Bu canavarı geçmek için çantanda hangi süper alet var?" (Örn: Babamdan yardım isteme kalkanı, tekrar etme kılıcı).

Amaç: Umudu, engelleri aşılabilir bir oyun gibi göstermektir.

Öz Yeterlilik: "Yapabilirim İnancı"

Bandura'nın kuramına dayanan bu boyut, bireyin belirli bir zorluğu aşmak için gerekli becerilere sahip olduğuna dair inancıdır. Öz güven geneldir ("Ben iyiyim"), öz yeterlilik ise göreve özeldir "Ben bu denklemi çözebilirim".

Öğrencideki Karşılığı: Zor bir ödevle karşılaştığında "Ben bunu yapamam" deyip bırakmak yerine, "Daha önce benzerini yapmıştım, uğraşırsam bunu da yaparım" diyebilmektir.

Rehberlik Birimi İçin Uygulama Önerisi: "Başarı Dedektifliği"

• Özellikle başarısızlık yaşayan öğrenciye odaklanın.
• Ona geçmişte başardığı en küçük şeyi bile (örneğin bisiklet sürmeyi öğrenmek, zor bir oyun bölümünü geçmek) anlattırın.
• "Bunu nasıl başardın?", "Hangi özelliğini kullandın?" sorularıyla kendi başarısını analiz etmesini sağlayın.

Amaç: Geçmişteki başarıyı (Ustalık Deneyimi), bugünkü zorluğa transfer etmesini sağlamaktır.

İlkokul öğrencileri içinde öz yeterlilik, somut başarılarını gördükçe kendilerine inanmalarını sağlar.

İlkokul Etkinlik Önerisi: "Başarı Kavanozu" veya "Yıldız Panosu"

• Sınıfta veya odanızda her öğrenci için bir kavanoz olsun.
• Öğrenci o hafta en ufak bir şeyi başardığında (Ayakkabısını bağladı, bir arkadaşına yardım etti, zor bir harfi yazdı), kavanoza renkli bir taş veya kağıt atsın.
• Zorlandığı bir anda kavanozu açıp; "Bak, senin içinde ne kadar çok başarı birikmiş!" diyerek somut kanıt sunun.

Amaç: Başarıyı soyut bir histen çıkarıp, görülebilir ve dokunulabilir bir "koleksiyona" dönüştürmektir.

Yılmazlık:

Zorluklar, başarısızlıklar veya travmalar karşısında dağılmadan eski haline dönebilme, hatta bu süreçten büyüyerek çıkma kapasitesidir. Pozitif rehberlikte amaç çocuğu "düşürmemek" değil, "kalkmayı öğretmek" tir.

Öğrencideki Karşılığı: Düşük not aldığında "Ben aptalım" diyerek depresyona girmek yerine, "Bu sadece bir sınav, eksiklerimi gördüm, düzeltebilirim" diyebilmektir.

Rehberlik Birimi İçin Uygulama Önerisi: "Risk ve Koruma Terazisi"

• Öğrenciyle bir terazi çizin. Bir kefeye yaşadığı stresi/riski koyun.
• Diğer kefeye "Beni ne korur?" sorusunun cevaplarını (Koruyucu Faktörler) koydurun (Örn: Ailem, mizah yeteneğim, arkadaşım, müzik dinlemek).

Amaç: Öğrencinin zorluklar karşısında "savunmasız" olmadığını, elinde kullanabileceği kalkanları olduğunu fark ettirmektir.

İlkokul öğrencileri içinde yılmazlık, düşmenin ayıp değil, kalkmanın eğlenceli olduğunu öğretir.

"Düşsem de kırılmam, hacıyatmaz gibi geri kalkarım."

İlkokul Etkinlik Önerisi: "Yay Gibi Esne Oyunu"

• Öğrencilerle bir oyun oynayın. "Rüzgar esti (Zorluk geldi), ağaçlar kırıldı mı?" Hayır, eğildi.
• Bir hacıyatmaz oyuncağını sınıfa getirin. Ona vurun ve düzelmesini izletin.
• "Biz de hacıyatmaz gibiyiz. Sınavdan kötü alınca biraz yana yatarız ama içimizdeki ağırlık (güçlerimiz) bizi geri kaldırır."

Amaç: Hatayı ve başarısızlığı "oyunun bir parçası" olarak normalleştirmektir.

İyimserlik:

Olayları yorumlama biçimidir. İyimserler, olumsuz olayları "geçici" ve "dışsal" (Bu sınav zordu, bir dahakine daha iyi çalışırım); olumlu olayları "kalıcı" ve "kişisel" (Zekiyim ve çalıştım) olarak yorumlarlar.

Öğrencideki Karşılığı: Başarısızlığı kişiliğine ("Ben beceriksizim") değil, duruma ("Yöntemim yanlıştı") bağlamasıdır.

Rehberlik Birimi İçin Uygulama Önerisi: "Ama... Ve... Tekniği"

• Öğrenci olumsuz bir cümle kurduğunda ("Sınavım kötü geçti, ben başarısızım"), bunu yeniden çerçeveletin.
• "Sınavım kötü geçti AMA bu dünyanın sonu değil."
• "Sınavım kötü geçti VE bu bana hangi konuya çalışmam gerektiğini gösterdi."

Amaç: Öğrencinin zihnindeki felaket senaryolarını (Tamir edilmesi gereken yer), yapıcı bir gelecek kurgusuna dönüştürmektir.

İlkokul öğrencileri içinde olayların iyi tarafını görebilme becerisidir.

İlkokul Etkinlik Önerisi: "Ama... İyi ki..." Oyunu

• Çocuklara kötü bir durum verin, onlar bunu "İyi ki" ile çevirsinler.
• Öğretmen: "Bugün hava çok yağmurlu, dışarı çıkamıyoruz." (Kötü durum)
• Öğrenci: "Ama iyi ki sınıfımız sıcak, içeride resim yapabiliriz." (İyimser bakış)
• Öğretmen: "Kalemimin ucu kırıldı."
• Öğrenci: "Ama iyi ki kalemtıraşım var, açarken biraz dinlenmiş olurum."

Amaç: Beyni, olumsuzdaki fırsatı görmeye programlamaktır.

Görüldüğü üzere Pozitif psikoloji yaklaşımında HERO modeli, rehberlik servisine gelen öğrenciye 'Neyin var?' diye sormak yerine; 'Heybende hangi malzemeler (Umut, Yeterlilik, Yılmazlık, İyimserlik) var ve biz bunlarla ne inşa edebiliriz?' diye sormanın akademik ve pratik yol haritasıdır.

İster oyun çağındaki bir ilkokul öğrencisi olsun, ister sınav kaygısıyla yaşayan bir lise genci; karşımızdaki birey sadece düzeltilmesi gereken eksik parçalardan ibaret değildir. Onlar, doğru şekilde desteklendiğinde potansiyellerini en iyi şekilde ortaya koyabileceklerdir. Bu nedenle, PDR odalarımız birer 'kriz masası' olmaktan çıkıp, 'yaşam becerileri atölyesine' dönüşmelidir. Unutmayalım ki; bir çocuğu tamir ederseniz, onu sadece düne (sorunsuz haline) döndürürsünüz. Ancak onun içindeki gücü inşa ederseniz, onu yarına hazırlarsınız.

Uzm. Psk. Danışman Melek YILDIZ